Thâm mụn - nguyên nhân, cách điều trị và ngăn ngừa

Thâm mụn là một dạng của tình trạng tăng sắc tố sau viêm (Post inflammatory hyperpigmentation - PIH) sau khi tổn thương mụn đã lành, biểu hiện bằng những dát tối màu (đen, nâu, đỏ, hồng... tùy thuộc tuýp da và độ sâu của sắc tố da tạo ra).

Tình trạng này luôn kéo dài hơn những tổn thương mụn viêm ban đầu, đặc biệt sẽ nặng nề hơn ở những người có những tuýp da ngăm đen, chúng có thể tồn tại nhiều tháng hoặc thậm chí vài năm mới biến mất hoàn toàn. Thâm mụn và sẹo mụn đôi khi cùng hiện diện và sẽ có những cách tiếp cận khác nhau để điều trị. Do vậy, cần xác định rõ vấn đề nào cần được quan tâm nhất để ưu tiên điều trị.

4.1. VẾT THÂM MỤN ĐƯỢC HÌNH THÀNH NHƯ THẾ NÀO?

Thâm mụn xuất hiện sau một phản ứng viêm, vết thương, các phát ban da hoặc yếu tố kích thích nào đó như cào, gãi, sờ nặn... Trong quá trình phục hồi, dãy tế bào melanocytes ở lớp đáy thượng bì (nơi sản sinh hắc tố melanin) bị kích thích hoạt động quá tích cực tại vị trí tổn thương và chúng vẫn hiện diện ở đó sau khi tổn thương lành hẳn, hình thành nên những dát thâm.

trang 265

Những dát thâm này có thể tăng dần sắc tố thời kỳ đầu, bởi lớp da non mới hình thành rất nhạy cảm với ánh nắng và các tác nhân khác. Đặc biệt, khi bị tiếp xúc bởi ánh nắng, sẽ sinh ra các gốc tự do (reactive oxygen) làm cản trở quá trình phục hồi da và giảm khả năng chống oxy hóa khiến vết thâm sậm màu hơn, tác động đẩy nhanh quá trình lão hóa.

Có hai loại PIH bao gồm:

• Tăng melanin thượng bì: Da trở nên đậm màu hơn nhưng sắc tố này chỉ nằm trên lớp thượng bì. Đáp ứng khá tốt với các sản phẩm làm trắng da bôi tại chỗ.
• Tăng melanin trung bì: Sắc tố nâu nằm sâu bên dưới da và tồn tại lâu hơn, khó điều trị hơn nhiều, thậm chí là không bao giờ biến mất hoàn toàn.

4.2. NHỮNG NGUYÊN NHÂN THƯỜNG GẶP GÂY THÂM MỤN

• Điều trị mụn chậm trễ.
• Điều trị bằng phương án không thích hợp.
• Chích nặn và sờ mó các tổn thương mụn thường xuyên.
• Da không được bảo vệ khỏi ánh nắng mặt trời, cường độ ánh nắng càng gắt sẽ càng kích thích sản sinh nhiều melanin hơn và làm tình trạng càng nặng nề hơn.

trang 266

• Thực hiện liệu trình với chỉ định không hợp lý.
• Các yếu tố đi kèm ảnh hưởng đến tình trạng mụn cũng như thâm như: Di truyền, rối loạn hormone, căng thẳng, stress, sử dụng một số thuốc nào đó, tổn thương, viêm nhiễm…

4.3. GIẢI PHÁP NGĂN NGỪA THÂM MỤN HIỆU QUẢ

Trước khi nói đến chuyện điều trị thâm mụn, hãy sử dụng những hướng dẫn dưới đây để chuẩn bị cho mình một nền tảng thật tốt, da ở trong tình trạng thuận lợi để đạt hiệu quả cao nhất:

• Điều trị mụn sớm. Trị thâm sau khi tổn thương mụn đã lành hẳn hoặc lựa chọn phương pháp trị mụn có tác dụng ngừa thâm. Không nên chỉ điều trị thâm trong khi những mụn mới vẫn mọc lên mỗi ngày nếu bạn không muốn rơi vào vòng xoáy luẩn quẩn.
• Điều trị mụn đúng cách với Bác sĩ chuyên khoa uy tín và bản thân phải nỗ lực điều trị.
• Giữ vệ sinh vùng da tổn thương và tránh nắng kỹ càng. Luôn sử dụng kem chống nắng dành cho da mụn với 30 SPF trở lên.
• Theo dõi tình trạng da và phát hiện các dấu hiệu kích ứng càng sớm càng tốt, vì kích ứng là một trong các nguyên nhân làm nặng tình trạng thâm mụn.
• Bổ sung vitamin hoặc thực phẩm chức năng có chứa các chất như: Vitamin PP, C, E, glutathione, L-cystine… dạng uống theo đúng chỉ định của bác sĩ và tăng cường thực phẩm giàu vitamin A, D, ome- ga-3, thực phẩm chứa chất chống oxy hóa…

trang 267

4.4. CÁC LỰA CHỌN TRONG ĐIỀU TRỊ THÂM MỤN

Khi có sự can thiệp đúng đắn, các vết thâm mụn sẽ biến mất nhanh chóng. Ở người cơ địa tốt, đa phần vết thâm mới có thể mờ dần và trở về bình thường trong thời gian ngắn nếu chủ động chăm sóc phù hợp với những sản phẩm thuốc không kê đơn hoặc dược mỹ phẩm có chứa thành phần tác động vào sắc tố da. Với những trường hợp nặng hơn thì có thể sẽ phải cần đến các loại thuốc kê đơn hoặc các liệu trình trị liệu kết hợp khác như lăn kim, laser, peel…

ĐỐI VỚI SẢN PHẨM THOA TẠI CHỖ

Ức chế tổng hợp melanin là một trong những vai trò quan trọng nhất của các sản phẩm thoa tại chỗ được dùng trong điều trị tăng sắc tố.

Hydroquinone là một trong những chất ức chế tổng hợp melanin mạnh nhất. Thành phần này có cả trong những thuốc kê đơn (nồng độ 4 - 8%) và không kê đơn (2%).

Sử dụng hydroquinone cách mỗi đêm cho đến hàng đêm (sau mỗi 2 tuần) bởi nó có thể gây kích ứng da và có tác động gây độc lên các tế bào tạo melanin.

Đây cũng là lý do hydroquinone đã bị cấm sử dụng ở một số quốc gia, thay vào đó là những công thức làm trắng da khác như azelaic acid, kojic acid và arbutin, mặc dù hiệu quả làm trắng của chúng thấp hơn so với hydroquinone.

trang 268

Dưới đây là một số thành phần làm trắng, sáng da được sử dụng trong các liệu trình điều trị thâm đối với cả thuốc kê đơn và không kê đơn.

BẢNG CÁC CHẤT THƯỜNG THẤY TRONG THUỐC BÔI ĐIỀU TRỊ THÂM MỤN

LƯU Ý:

• Những sản phẩm phối hợp các thành phần trắng da với thành phần kích thích bong sừng (như AHAs hoặc retinoid) mang lại hiệu quả điều trị thâm cao hơn so với khi sử dụng đơn độc.

trang 269

• Các steroid có thể được thêm vào các sản phẩm có retinoid để làm giảm kích ứng. Tuy nhiên, cần thận trọng khi sử dụng kéo dài bởi vì có thể gây mỏng da và gia tăng hình thành giãn mạch máu trên da.

ĐỐI VỚI NHỮNG LIỆU TRÌNH TRỊ LIỆU KHÁC:

• Peel hóa học: Với tác động bong đi lớp tế bào sừng chứa melanin trên bề mặt da thì cũng sẽ làm da trở nên sáng hơn. Bạn đọc có thể tìm hiểu chi tiết về các hoạt chất và tác động trong mục “Peel da hóa học”.
• Laser Nd YAG: Hoạt động theo nguyên lý bắt màu, chỉ tác dụng lên các hạt sắc tố melanin gây vỡ vụn và sau đó sẽ được đại thực bào nuốt chửng và thải ra ngoài theo hệ thống bài tiết của cơ thể.
• Lăn kim và laser fractional: Sử dụng lăn kim vi điểm hoặc tia laser được thiết kế để tạo ra các cột tổn thương có kích thước rất nhỏ và để lại các cột da lành xen kẽ, kích thích bong da nhẹ làm sáng da. Các cột tổn thương vi điểm còn là những kênh để đưa các dẫn xuất hỗ trợ điều trị (được thiết kế ở dạng có thể dùng cho vết thương hở, da dễ nhạy cảm) vào da tốt hơn và hiệu quả hơn so với chỉ thoa sản phẩm trên nền da thường.

trang 270

Cũng như điều trị mụn thì với thâm mụn, bạn cũng đừng quá nôn nóng. Làn da không chỉ cần thời gian phục hồi tổn thương mà còn cần thời gian để đều màu trở lại. Nếu bạn quá lo lắng về tình trạng da có thể đến thăm khám và tư vấn với bác sĩ chuyên khoa da liễu để được hỗ trợ phương pháp phù hợp!

(*) Melanosome là túi chứa đựng các melanin để vận chuyển từ tế bào hắc tố đi ra các tế bào lân cận.